Tocar na chaga viva: os campos de batalha como mnemotopos na obra de Aquilino Ribeiro
pdf (Português (Brasil))

Palabras clave

Aquilino Ribeiro
Memória coletiva
Mnemotopos
Campos de batalha

Cómo citar

ŠPÁNKOVÁ, S. Tocar na chaga viva: os campos de batalha como mnemotopos na obra de Aquilino Ribeiro. Veredas: Revista da Associação Internacional de Lusitanistas, [S. l.], v. 44, p. 21–37, 2025. DOI: 10.24261/2183-816x0244. Disponível em: https://revistaveredas.org/index.php/ver/article/view/1043. Acesso em: 30 ene. 2026.

Resumen

Aquilino Ribeiro foi um dos primeiros autores portugueses a refletir sobre a memória da Primeira Guerra Mundial. Este aspeto da obra aquiliniana merece um destaque particular nos estudos da memória coletiva visto tratar-se de uma forma de dupla memória (situação em que a própria questão da memória coletiva é refletida dentro dos textos). Com base nos trabalhos de A. Assmann (2018) e J. Assmann (2001), o presente artigo analisa o mnemotopos (termo de J. Assmann) dos campos de batalha na dupla configuração dos relatos da viagem realizada em 1928 e do conto “Chumbo” (Caminhos errados, 1947), demonstrando afinidades a nível da configuração espacial e, sobretudo, a nível da dimensão axiológica.

https://doi.org/10.24261/2183-816x0244
pdf (Português (Brasil))

Citas

ASSMANN, Aleida. Prostory vzpomínání: podoby a proměny kulturní paměti. Tradução de Jakub Flanderka, Světlana Ondroušková e Jiří Soukup. Praha: Karolinum, 2018. Título original: Erinnerungsräume. Formen und Wandlungen des kulturellen Gedächtnisses, 2010.

ASSMANN, Jan. Písmo, vzpomínka a politická identita v rozvinutých kulturách starověku. Tradução de Martin Pokorný. Praha: Prostor, 2001. Título Original: Das kulturelle Gedächtnis: Schrift, Erinnerung und politische Identität in frühen Hochkulturen, 1997.

BRANDÃO, Raul. As ilhas desconhecidas: notas e paisagens. Lisboa: Quetzal, 2011.

BRANDÃO, Raul. Húmus. Porto: Porto Editora, 1991.

CARVALHO, Major Vasco de. A 2ª Divisão Portuguesa na Batalha do Lys (9 de abril de 1918). Lisboa: Lusitania Editora, 1924.

CICERO, M. Tullius. O nejvyšším dobru a zlu. In: Antická próza. Dialog a satira. Tradução de Václav Bahník. Praha: Odeon, 1977. Título original: De finibus bonorum et malorum, 1928.

COELHO, Adolfo. Contos populares portugueses. Alfragide: Leya, 2009.

CURTIUS, Ernst Robert. Evropská literatura a latinský středověk.Tradução de Jiří Pelán, Jiří Stromšík e Irena Zachová. Praha: Triáda, 1998. Título original: Europäische Literatur und Lateinisches Mittelalter, 1993.

ENTRIKIN, J. Nicholas. The betweenness of place: towards a geography of modernity. Baltimore: Johns Hopkins University Press, 1991.

HALBWACHS, Maurice. Kolektivní paměť. Tradução de Yasar Abu Ghosh, Marie Černá, Kateřina Gajdošová e Barbora Spalová. Praha: Sociologické nakladatelství, 2009. Título original: La mémoire collective. Édition critique établie par Gérard Namer, 1997.

HANENBERG, Peter. A Alemanha vista por Aquilino. Cadernos Aquilinianos, Lisboa, n. 22, p. 47-543, 2014.

HENRIQUES, João Miguel. Depois de La Lys: as Memórias da Grande Guerra, de Jaime Cortesão. Studia Iberystyczne, Kraków, n. 18, p. 169-182, 2019. Doi: https://doi.org/10.12797/SI.18.2019.18.12

LOPES, Carlos Alves. Regimento de Infantaria 14 – Viseu. 1916 – 1918. Intervenção em França, 1º Batalhão de Infantaria do Regimento de Infantaria 14. Momentos de História, Lisboa, 2021. Disponível em: https://www.momentosdehistoria.com/001-grande_guerra/001-02-exercito/001-02-01-frente_interna/001-02-01-03-unidades/001-02-01-03-02-ri14.html. Acesso em: 25 ago. 2015.

LOUÇÃ, António. Batalha Centenária. RTP, 2018. Disponível em: https://arquivos.rtp.pt/conteudos/la-lys-batalha-centenaria/. Acesso em: 26 ago. 2025.

MARTINS, Serafina. Aquilino Ribeiro e a razão das histórias. In: ROCHA, Clara; BUESCU, Helena Carvalhão; GOULART, Rosa Maria. Literatura e cidadania no século: ensaios. Lisboa: Imprensa Nacional-Casa da Moeda, 2011. p. 123-144.

MAUR, Eduard. Památná místa: Místa paměti ve vlastním (tj. topografickém) smyslu slova. In: MASLOWSKI, Nicolas; ŠUBRT, Jiří. Koletivní paměť: k teoretickým otázkám. Praha: Karolinum, 2014. p. 141-154.

NORA, Pierre (dir.). Les lieux de mémoire I La République. Paris: Éditions Gallimard, 1984.

PEREIRA, José Carlos Seabra. Aquilino: a escrita vital. Lisboa: Babel, 2024.

PRIETO, Eric. Literature, geography, and the postmodern poetics of place. New York: Palgrave Macmillan, 2013.

RIBEIRO, Aquilino. Páginas do exílio: cartas e crónicas de Paris. 1927-1930. Lisboa: Vega, 1988. v. 2. Recolha de textos e organização de Jorge Reis.

RIBEIRO, Aquilino. Alemanha ensanguentada. Lisboa: Bertrand Editora, 2015.

RIBEIRO, Aquilino. Caminhos errados. Lisboa: Livraria Bertrand; Círculo de Leitores, 1984.

RIBEIRO, Aquilino. É a guerra. Lisboa: Livraria Bertrand, 1958.

RIBEIRO, Aquilino. Jardim das tormentas. Lisboa: Bertrand Editora, 1985.

RIBEIRO, Aquilino. Soldado que foi à guerra. Lisboa: Fomento de publicações, [1956].

RUAS, Luci. Ilhas desconhecidas, ilhas (re)descobertas: ao encontro de Raul Brandão. In: ANTUNES, Susana L. M. (coord.). Ilhas de vozes em reencontros compartilhados. Holden Massachusetts: Quod Manet, 2021. p. 17-41.

SOUSA, Martim de Gouveia e. Deambulação aquiliniana & derivações. Viseu: Sindicato dos Professores da Região Centro, 2012.

ŠPÁNKOVÁ, Silvie. A imagem da Atlântida no conto A revolução de Aquilino Ribeiro. In: RAMOS, Joaquim Coelho; GRAUOVÁ, Šárka; JINDROVÁ, Jindrová (ed.). Língua portuguesa na Europa Central: estudos e perspetivas. Praha: Karolinum, 2016. p. 100-109.

ŠPÁNKOVÁ, Silvie. O imaginário popular no conto “Os Senhores de Montalvo” de Aquilino Ribeiro. Svět literatury, Praha, p. 80-91, 2017.

TALLY, Robert T. Jr. Topophrenia: place, narrative, and the spatial imagination. Bloomington: Indiana University Press, 2019.

TRIGG. Dylan. The memory of place: a phenomenology of the uncanny. Athens: Ohio University Press, 2012.

Creative Commons License

Esta obra está bajo una licencia internacional Creative Commons Atribución 4.0.

Derechos de autor 2026 Silvie Špánková