Tocar na chaga viva: os campos de batalha como mnemotopos na obra de Aquilino Ribeiro
pdf

Palavras-chave

Aquilino Ribeiro
Memória coletiva
Mnemotopos
Campos de batalha

Como Citar

ŠPÁNKOVÁ, S. Tocar na chaga viva: os campos de batalha como mnemotopos na obra de Aquilino Ribeiro. Veredas: Revista da Associação Internacional de Lusitanistas, [S. l.], v. 44, p. 21–37, 2025. DOI: 10.24261/2183-816x0244. Disponível em: https://revistaveredas.org/index.php/ver/article/view/1043. Acesso em: 30 jan. 2026.

Resumo

Aquilino Ribeiro foi um dos primeiros autores portugueses a refletir sobre a memória da Primeira Guerra Mundial. Este aspeto da obra aquiliniana merece um destaque particular nos estudos da memória coletiva visto tratar-se de uma forma de dupla memória (situação em que a própria questão da memória coletiva é refletida dentro dos textos). Com base nos trabalhos de A. Assmann (2018) e J. Assmann (2001), o presente artigo analisa o mnemotopos (termo de J. Assmann) dos campos de batalha na dupla configuração dos relatos da viagem realizada em 1928 e do conto “Chumbo” (Caminhos errados, 1947), demonstrando afinidades a nível da configuração espacial e, sobretudo, a nível da dimensão axiológica.

https://doi.org/10.24261/2183-816x0244
pdf

Referências

ASSMANN, Aleida. Prostory vzpomínání: podoby a proměny kulturní paměti. Tradução de Jakub Flanderka, Světlana Ondroušková e Jiří Soukup. Praha: Karolinum, 2018. Título original: Erinnerungsräume. Formen und Wandlungen des kulturellen Gedächtnisses, 2010.

ASSMANN, Jan. Písmo, vzpomínka a politická identita v rozvinutých kulturách starověku. Tradução de Martin Pokorný. Praha: Prostor, 2001. Título Original: Das kulturelle Gedächtnis: Schrift, Erinnerung und politische Identität in frühen Hochkulturen, 1997.

BRANDÃO, Raul. As ilhas desconhecidas: notas e paisagens. Lisboa: Quetzal, 2011.

BRANDÃO, Raul. Húmus. Porto: Porto Editora, 1991.

CARVALHO, Major Vasco de. A 2ª Divisão Portuguesa na Batalha do Lys (9 de abril de 1918). Lisboa: Lusitania Editora, 1924.

CICERO, M. Tullius. O nejvyšším dobru a zlu. In: Antická próza. Dialog a satira. Tradução de Václav Bahník. Praha: Odeon, 1977. Título original: De finibus bonorum et malorum, 1928.

COELHO, Adolfo. Contos populares portugueses. Alfragide: Leya, 2009.

CURTIUS, Ernst Robert. Evropská literatura a latinský středověk.Tradução de Jiří Pelán, Jiří Stromšík e Irena Zachová. Praha: Triáda, 1998. Título original: Europäische Literatur und Lateinisches Mittelalter, 1993.

ENTRIKIN, J. Nicholas. The betweenness of place: towards a geography of modernity. Baltimore: Johns Hopkins University Press, 1991.

HALBWACHS, Maurice. Kolektivní paměť. Tradução de Yasar Abu Ghosh, Marie Černá, Kateřina Gajdošová e Barbora Spalová. Praha: Sociologické nakladatelství, 2009. Título original: La mémoire collective. Édition critique établie par Gérard Namer, 1997.

HANENBERG, Peter. A Alemanha vista por Aquilino. Cadernos Aquilinianos, Lisboa, n. 22, p. 47-543, 2014.

HENRIQUES, João Miguel. Depois de La Lys: as Memórias da Grande Guerra, de Jaime Cortesão. Studia Iberystyczne, Kraków, n. 18, p. 169-182, 2019. Doi: https://doi.org/10.12797/SI.18.2019.18.12

LOPES, Carlos Alves. Regimento de Infantaria 14 – Viseu. 1916 – 1918. Intervenção em França, 1º Batalhão de Infantaria do Regimento de Infantaria 14. Momentos de História, Lisboa, 2021. Disponível em: https://www.momentosdehistoria.com/001-grande_guerra/001-02-exercito/001-02-01-frente_interna/001-02-01-03-unidades/001-02-01-03-02-ri14.html. Acesso em: 25 ago. 2015.

LOUÇÃ, António. Batalha Centenária. RTP, 2018. Disponível em: https://arquivos.rtp.pt/conteudos/la-lys-batalha-centenaria/. Acesso em: 26 ago. 2025.

MARTINS, Serafina. Aquilino Ribeiro e a razão das histórias. In: ROCHA, Clara; BUESCU, Helena Carvalhão; GOULART, Rosa Maria. Literatura e cidadania no século: ensaios. Lisboa: Imprensa Nacional-Casa da Moeda, 2011. p. 123-144.

MAUR, Eduard. Památná místa: Místa paměti ve vlastním (tj. topografickém) smyslu slova. In: MASLOWSKI, Nicolas; ŠUBRT, Jiří. Koletivní paměť: k teoretickým otázkám. Praha: Karolinum, 2014. p. 141-154.

NORA, Pierre (dir.). Les lieux de mémoire I La République. Paris: Éditions Gallimard, 1984.

PEREIRA, José Carlos Seabra. Aquilino: a escrita vital. Lisboa: Babel, 2024.

PRIETO, Eric. Literature, geography, and the postmodern poetics of place. New York: Palgrave Macmillan, 2013.

RIBEIRO, Aquilino. Páginas do exílio: cartas e crónicas de Paris. 1927-1930. Lisboa: Vega, 1988. v. 2. Recolha de textos e organização de Jorge Reis.

RIBEIRO, Aquilino. Alemanha ensanguentada. Lisboa: Bertrand Editora, 2015.

RIBEIRO, Aquilino. Caminhos errados. Lisboa: Livraria Bertrand; Círculo de Leitores, 1984.

RIBEIRO, Aquilino. É a guerra. Lisboa: Livraria Bertrand, 1958.

RIBEIRO, Aquilino. Jardim das tormentas. Lisboa: Bertrand Editora, 1985.

RIBEIRO, Aquilino. Soldado que foi à guerra. Lisboa: Fomento de publicações, [1956].

RUAS, Luci. Ilhas desconhecidas, ilhas (re)descobertas: ao encontro de Raul Brandão. In: ANTUNES, Susana L. M. (coord.). Ilhas de vozes em reencontros compartilhados. Holden Massachusetts: Quod Manet, 2021. p. 17-41.

SOUSA, Martim de Gouveia e. Deambulação aquiliniana & derivações. Viseu: Sindicato dos Professores da Região Centro, 2012.

ŠPÁNKOVÁ, Silvie. A imagem da Atlântida no conto A revolução de Aquilino Ribeiro. In: RAMOS, Joaquim Coelho; GRAUOVÁ, Šárka; JINDROVÁ, Jindrová (ed.). Língua portuguesa na Europa Central: estudos e perspetivas. Praha: Karolinum, 2016. p. 100-109.

ŠPÁNKOVÁ, Silvie. O imaginário popular no conto “Os Senhores de Montalvo” de Aquilino Ribeiro. Svět literatury, Praha, p. 80-91, 2017.

TALLY, Robert T. Jr. Topophrenia: place, narrative, and the spatial imagination. Bloomington: Indiana University Press, 2019.

TRIGG. Dylan. The memory of place: a phenomenology of the uncanny. Athens: Ohio University Press, 2012.

Creative Commons License
Este trabalho está licenciado sob uma licença Creative Commons Attribution 4.0 International License.

Copyright (c) 2026 Silvie Špánková